യുക്തിവാദം മതവിമർശനം മാത്രം അല്ല

വാവ ബഷീർ എഴുതുന്നു.

യുക്തിചിന്ത എന്നത് പൊതുചർച്ചകളിൽ പലപ്പോഴും ചുരുങ്ങിപ്പോകുന്നത് മതവിമർശനത്തിലേക്കാണ്. യുക്തിവാദം എന്ന പദം കേൾക്കുമ്പോൾ തന്നെ മതത്തെ ആക്രമിക്കുന്ന ഒരു നിലപാടായി അതിനെ കാണുന്ന പ്രവണത ഇന്ന് വ്യാപകമാണ്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ യുക്തിവാദം മതവിമർശനം മാത്രം അല്ല; അത് ചിന്തിക്കുന്ന ഒരു രീതിയാണ്, ലോകത്തെ കാണുന്ന ഒരു സമീപനമാണ്, തെളിവിനും കാരണബന്ധത്തിനും മുൻഗണന നൽകുന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക നിലപാടാണ് എന്നത്, അറിയാമെങ്കിലും ഞങ്ങള്‍ ഇങ്ങനെയൊക്കെയേ യുക്തിവാദത്തെ ഉപയോഗിക്കുകയുള്ളൂ എന്ന നിര്‍ബന്ധബുദ്ധിയാണ് ഇന്നത്തെ പല പ്രമുഖ യുക്തിവാദികള്‍ക്കും ഉള്ളത്!  

യുക്തിചിന്തയുടെ ലക്ഷ്യം വിശ്വാസങ്ങളെ തകർക്കലല്ല, മനുഷ്യനെ ചിന്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കലാണ്. ശാസ്ത്രം, സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകൾ, ആചാരങ്ങൾ, പാരമ്പര്യങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം യുക്തിയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്. മതം ഈ വിശാലമായ മേഖലയിലെ ഒരു ഘടകം മാത്രമാണ്. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ പല യുക്തിവാദ ഇടപെടലുകളും മതത്തെ മാത്രമായി ലക്ഷ്യമിടുകയും, അതും വിമർശനത്തിൽ നിന്ന് മാറി മതാക്ഷേപത്തിന്റെ ഭാഷയിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.

മതവിമർശനം ആവശ്യവും പ്രസക്തവുമാണ്. മതം സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെയും ശാസ്ത്രവിരുദ്ധ നിലപാടുകളെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത് യുക്തിചിന്തയുടെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ വിമർശനം മതാക്ഷേപമായി മാറുമ്പോൾ അവിടെ യുക്തിയുടെ സ്വരം മങ്ങിപ്പോകുന്നു. വിമർശനം ആശയങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതാണ്; മതാക്ഷേപം വിശ്വാസികളെയോ അവരുടെ വ്യക്തിത്വങ്ങളെയോ അപമാനിക്കുന്നതിലേക്കും പരിഹസിക്കുന്നതിലേക്കും വഴുതിപ്പോകുന്ന ഒരു പ്രവണതയാണ്.

ഈ മാറ്റം യുക്തിവാദത്തിനുതന്നെ വലിയ തിരിച്ചടിയാണ്. മതത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തു വരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന, സംശയങ്ങൾ ഉള്ള, ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന പലരെയും ഇത്തരം മതാക്ഷേപാത്മക സമീപനങ്ങൾ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. യുക്തിചിന്തയിലേക്കു വരേണ്ട ആളുകൾ പ്രതിരോധ നിലപാടിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു. “ഇത് വിമർശനം അല്ല, വെറുപ്പാണ്” എന്ന തോന്നൽ അവരിൽ ഉണ്ടാകുന്നു. അങ്ങനെ യുക്തിവാദം വിമുക്തിയിലേക്കുള്ള ഒരു വഴിയാകേണ്ടതിനു പകരം മറ്റൊരു കടുപ്പമുള്ള ക്യാമ്പായി തോന്നിത്തുടങ്ങുന്നു.

ഇവിടെയാണ് എ.ടി.കോവൂറിനെപോലെയും ‍, ജോസഫ്‌ ഇടമറുകിനെപോലെയുമുള്ള യുക്തിചിന്തകർ ചെയ്തിരുന്നതും, സനൽ ഇടമറുകിനെപോലുള്ളവര്‍  പിന്തുടരുന്നതുമായ സമീപനങ്ങൾ ശ്ലാഘനീയമാകുന്നത്. ആശയങ്ങളെ വ്യക്തികളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണാനുള്ള ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധത, വിമർശനത്തിൽ പോലും മാനുഷികമായ അകലം പാലിക്കാനുള്ള ശീലം — ഇതൊക്കെയാണ് യുക്തിചിന്തയെ ദീർഘകാലം പ്രസക്തമാക്കുന്നത്. യുക്തിവാദം കൈയ്യടി നേടാനുള്ള പ്രകടനമോ വികാരപ്രകടനമോ അല്ല, മറിച്ച് ഗൗരവമുള്ള ബൗദ്ധിക ഇടപെടലാണെന്ന ബോധമാണ് ഇത്തരം സമീപനങ്ങളെ വേറിട്ടുനിർത്തുന്നത്.

അതേസമയം, ഇന്ന് ചിലർ നടത്തുന്ന selective മതവിമർശനങ്ങൾ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്. എല്ലാ മതങ്ങളെയും ഒരേ മാനദണ്ഡത്തിൽ പരിശോധിക്കാതെ, ചില പ്രത്യേക മതങ്ങളെയോ വിശ്വാസങ്ങളെയോ മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി നടത്തുന്ന വിമർശനങ്ങൾ പലപ്പോഴും യുക്തിയുടെ പരിധിയിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോകുന്നു. ഇത്തരം വിമർശനങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ യഥാർത്ഥ യുക്തിചിന്തയേക്കാൾ രാഷ്ട്രീയമോ സാമൂഹികമോ ആയ കാര്യലാഭങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്ന സംശയം അവഗണിക്കാനാവില്ല. ഈ പ്രവണതകൾ യുക്തിവാദത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും ആശയക്കുഴപ്പമുള്ളതുമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് തള്ളിവിടുന്നത്.

യുക്തിചിന്ത വിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതുപോലെ തന്നെ സ്വന്തം നിലപാടുകളെയും തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളെയും പരിശോധിക്കാൻ തയ്യാറാകണം. ഇല്ലെങ്കിൽ യുക്തിവാദം തന്നെ മറ്റൊരു പക്ഷപാതപരമായ ആശയമായി മാറും. യുക്തിവാദത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത നിലനിൽക്കുന്നത് അതിന്റെ ശബ്ദത്തിന്റെ കടുപ്പത്തിലല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ സമത്വത്തിലും സത്യസന്ധതയിലുമാണ്.

യുക്തിചിന്ത ഇന്ന് ഒരു ഐച്ഛികമല്ല, ഒരു അനിവാര്യതയാണ്. എന്നാൽ അത് വളരാനും സമൂഹത്തിൽ സ്വീകരിക്കപ്പെടാനും, മതാക്ഷേപത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ അല്ല, ചിന്തയുടെ വ്യക്തതയിലും മാനുഷിക ബോധത്തിലും തന്നെയാണ് അതിന്റെ ശക്തി കണ്ടെത്തേണ്ടത്. യുക്തിവാദം മനുഷ്യരെ അകറ്റുന്ന ഒരു ആയുധമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യരെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രരാക്കുന്ന ഒരു വഴികാട്ടിയായിരിക്കണം.