സിഗ്‌മണ്ട് ഫോയ്‌ഡ് - മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിലേക്കുള്ള രഹസ്യവാതിൽ തുറന്ന മനുഷ്യൻ

കെ.ജി. ഗോപാൽ എഴുതുന്നു.

"മനുഷ്യൻ സ്വന്തം വീടിന്റെ യജമാനനല്ല."

ഈ ഒരു വാചകം കേട്ടപ്പോൾ വിയന്നയിലെ പലർക്കും ചിരി വന്നു. ചിലർക്ക് ദേഷ്യവും. ചിലർ അതിനെ ഭ്രാന്തിന്റെ ലക്ഷണമായി പോലും കരുതി. കാരണം, ഇത് പറഞ്ഞത് ഒരു സാധാരണ ഡോക്ടറല്ലായിരുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെക്കുറിച്ച് ലോകം ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി വിശ്വസിച്ചിരുന്ന പല ധാരണകളെയും തലകീഴായി മറിച്ചിട്ട ഒരാളായിരുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് സിഗ്‌മണ്ട് ഫോയ്‌ഡ് (Sigmund Freud – സിഗ്‌മണ്ട് ഫോയ്‌ഡ്).

ഇന്ന് നമ്മൾ "അബോധമനസ്സ്", "അടിച്ചമർത്തിയ ഓർമ്മകൾ", "മാനസിക ആഘാതം", "സ്വപ്നങ്ങളുടെ അർത്ഥം", "കുട്ടിക്കാല അനുഭവങ്ങൾ വ്യക്തിത്വത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു" എന്നിങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, ആ ആശയങ്ങളുടെ പിന്നിൽ ഒരിടത്ത് ഫോയ്‌ഡിന്റെ നിഴൽ കാണാം.

പുറംലോകത്തെ അല്ല, മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ ലോകത്തെ കണ്ടെത്താനുള്ള യാത്ര ഇവിടെ നിന്നാണ് ആരംഭിച്ചത്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ ആശയങ്ങളും അതേ  രീതിയിൽ ശരിയായിരുന്നുവെന്ന് ഇന്ന് പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ മനഃശാസ്ത്രത്തെ അദ്ദേഹം തിരിച്ചു വിട്ട ദിശ മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ അപൂർവമാണ്.

മനസ്സിന്റെ അടിത്തട്ടിലേക്ക് ഇറങ്ങിയ ആദ്യ മനുഷ്യൻ

1856-ൽ ഓസ്ട്രിയയിലെ ഫ്രൈബെർഗിൽ ജനിച്ച ഫോയ്‌ഡ് ഒരു ന്യൂറോളജിസ്റ്റായിരുന്നു. മനുഷ്യന്റെ തലച്ചോറിലെ രോഗങ്ങൾ പഠിക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യ തൊഴിൽ. എന്നാൽ രോഗികളെ ചികിത്സിക്കുന്നതിനിടെ ഒരു വിചിത്ര കാര്യം അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധിച്ചു.

പല രോഗികൾക്കും ശരീരത്തിൽ യാതൊരു തകരാറുമില്ല. എന്നിട്ടും കൈകൾ ചലിക്കുന്നില്ല. ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. നടക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന് അതിന് ഉത്തരമില്ല.

ഫോയ്‌ഡ് ചോദിച്ചു: "പ്രശ്നം ശരീരത്തിലല്ലെങ്കിൽ? മനസ്സിലാണെങ്കിൽ?"

ഈ ചോദ്യം ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രത്തിന്റെ ജനന നിമിഷങ്ങളിലൊന്നായി മാറി.

അദ്ദേഹം രോഗികളുമായി മണിക്കൂറുകളോളം സംസാരിച്ചു. ബാല്യകാലം അന്വേഷിച്ചു. മറന്നുപോയ അനുഭവങ്ങൾ പുറത്തെടുത്തു. അങ്ങനെ ഒരു പുതിയ ചികിത്സാരീതി രൂപപ്പെട്ടു—സൈക്കോഅനാലിസിസ് (Psychoanalysis).

ഇന്ന് എല്ലാ മനഃശാസ്ത്രജ്ഞരും സൈക്കോഅനാലിസ്റ്റുകളല്ല. പക്ഷേ, രോഗിയുടെ ജീവിതകഥ കേൾക്കുക, അനുഭവങ്ങളെ ഗൗരവമായി കാണുക, മാനസിക സംഘർഷങ്ങൾക്ക് പിന്നിലെ ചരിത്രം അന്വേഷിക്കുക എന്ന സമീപനം ചികിത്സയുടെ സ്ഥിരം ഭാഗമായത് ഫോയ്‌ഡിന്റെ സ്വാധീനത്താലാണ്.

അബോധമനസ്സ് - നമുക്ക് തന്നെ അറിയാത്ത നമ്മൾ

ഫോയ്‌ഡിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന ഒരൊറ്റ ആശയത്തിലാണ്. നമ്മുടെ മനസ്സിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം നമുക്ക് തന്നെ അറിയില്ല. അദ്ദേഹം അതിനെ വിളിച്ചത് അബോധമനസ്സ് (Unconscious).

ഒരു മഞ്ഞുമല കടലിൽ പൊങ്ങിക്കിടക്കുന്നതായി സങ്കൽപ്പിക്കുക.

വെള്ളത്തിന് മുകളിൽ ബോധം. വെള്ളത്തിനടിയിൽ അബോധം. ഫോയ്‌ഡിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ രൂപകം.

വെള്ളത്തിന് മുകളിലുള്ള ചെറിയ ഭാഗം ബോധമനസ്സാണ്. വെള്ളത്തിനടിയിലുള്ള മഹത്തായ ഭാഗം അബോധമനസ്സ്.

നമ്മുടെ ഭയങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും കുറ്റബോധവും അപമാനവും ലൈംഗിക വികാരങ്ങളും ബാല്യകാല മുറിവുകളും അവിടെയാണ് ഒളിച്ചിരിക്കുന്നത്. അവയെ നാം മറന്നെന്നു കരുതും. പക്ഷേ അവ നമ്മെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. നമ്മുടെ സ്വഭാവത്തിലും തീരുമാനങ്ങളിലും ബന്ധങ്ങളിലും സ്വപ്നങ്ങളിലും അവ തുടർന്നും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇന്ന് ന്യൂറോസയൻസും കോഗ്നിറ്റീവ് സൈക്കോളജിയും ഫോയ്‌ഡിന്റെ അബോധമനസ്സ് എന്ന ആശയത്തെ അതേ രൂപത്തിൽ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങളിൽ ബോധപൂർവമല്ലാത്ത പ്രക്രിയകൾ വലിയ പങ്കുവഹിക്കുന്നു എന്ന കാര്യം ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രം ശക്തമായി സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ആശയം മാറിയെങ്കിലും അതിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു നിലനിൽക്കുന്നു.

സ്വപ്നങ്ങൾ വെറും സ്വപ്നങ്ങളല്ല

1900-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച The Interpretation of Dreams ലോകത്തെ ഞെട്ടിച്ചു.

സ്വപ്നങ്ങൾ ദൈവത്തിന്റെ സന്ദേശങ്ങളല്ല. അവ ഭാവിപ്രവചനങ്ങളുമല്ല. അവ മനസ്സിന്റെ ഭാഷയാണ്.

സ്വപ്നങ്ങളെ മതത്തിന്റെയും അന്ധവിശ്വാസത്തിന്റെയും കൈകളിൽ നിന്ന് എടുത്ത് മനഃശാസ്ത്രപരമായ പഠനവിഷയമാക്കിയതിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പങ്ക് നിർണായകമാണ്.

കുട്ടിക്കാലം മനുഷ്യനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.

ഇന്ന് ഇത് സാധാരണ അറിവാണ്. കുട്ടിക്കാല അനുഭവങ്ങൾ വ്യക്തിത്വത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഫോയ്‌ഡിന് മുമ്പ് ഇത് ഇങ്ങനെ വ്യക്തമായി ആരും പറഞ്ഞിരുന്നില്ല.

മാതാപിതാക്കളുമായുള്ള ബന്ധം, സ്നേഹം, അവഗണന, ശിക്ഷ, ഭയം, സുരക്ഷ—ഇവയൊക്കെ പ്രായപൂർത്തിയായ ശേഷമുള്ള ജീവിതത്തിലും പ്രതിഫലിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു.

ഇന്ന് വികസന മനഃശാസ്ത്രം, അറ്റാച്ച്മെന്റ് തിയറി, ട്രോമ പഠനങ്ങൾ എന്നിവ ഈ പൊതുവായ ആശയത്തെ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ ശക്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഫോയ്‌ഡിന്റെ നിലപാട്

ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തെ ഏറ്റവും വിവാദപുരുഷനാക്കിയത്.

1927-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച The Future of an Illusion എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹം മതത്തെ വിശകലനം ചെയ്തു.

മതം മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പന്നമല്ല; ഭയത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാണ്.

ഇടിമിന്നലിനെയും മരണത്തെയും രോഗത്തെയും പ്രകൃതിയെയും നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാത്ത മനുഷ്യൻ ഒരു അദൃശ്യ പിതാവിനെ സൃഷ്ടിച്ചു.

കുട്ടി തന്റെ പിതാവിൽ സുരക്ഷ കണ്ടെത്തുന്നതുപോലെ പ്രായപൂർത്തിയായ മനുഷ്യൻ ദൈവത്തിൽ ആശ്വാസം തേടുന്നു.

അതിനാൽ മതം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വിശ്വാസമല്ല; ആഗ്രഹത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വിശ്വാസമാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രശസ്ത കൃതിയാണ്  Civilization and Its Discontents. മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക ആഗ്രഹങ്ങളും സമൂഹത്തിന്റെ നിയന്ത്രണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തെ അദ്ദേഹം അവിടെ വിശകലനം ചെയ്തു. മതം കുറ്റബോധം വളർത്തുകയും മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രവണതകളെ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിമർശനം.

ഇന്നും ഈ പുസ്തകങ്ങൾ മതവിമർശനത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള കൃതികളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഫോയ്‌ഡിനെതിരായ പ്രധാന വിമർശനങ്ങൾ

വിമർശനം 1 :

"ഫോയ്‌ഡിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പൂർണമായും ശാസ്ത്രീയമല്ല."

ഇത് ഭാഗികമായി ശരിയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പല സിദ്ധാന്തങ്ങളും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ തെളിയിക്കാനോ തെറ്റാണെന്ന് കാണിക്കാനോ പ്രയാസമാണ്. ഇത് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാനദണ്ഡത്തിൽ ഒരു ദൗർബല്യമാണ്.

പക്ഷേ അതുകൊണ്ട് ഫ്രോയ്ഡിന് പ്രസക്തിയില്ലാതാകുന്നില്ല.

ഡാർവിന് ജനിതകശാസ്ത്രം അറിയില്ലായിരുന്നു.

ന്യൂട്ടന് ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ് അറിയില്ലായിരുന്നു.

അതുകൊണ്ട് അവർ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ഇല്ലാതായോ?

ശാസ്ത്രം മുന്നേറുന്നത് മുൻഗാമികളെ തിരുത്തിക്കൊണ്ടാണ്; മായ്ച്ചുകളഞ്ഞുകൊണ്ടല്ല.

ഫോയ്‌ഡ് മനസ്സിനെക്കുറിച്ച് പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു. പിന്നീട് വന്ന ഗവേഷകർ ആ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ കൃത്യമായ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്തി.

വിമർശനം 2:

"ഫോയ്‌ഡ് ലൈംഗികതയ്ക്ക് അമിത പ്രാധാന്യം നൽകി."

അതെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പല വിശദീകരണങ്ങളും ഇന്നത്തെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അതിശയോക്തിപരമാണ് എന്ന് തോന്നാം.

എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലഘട്ടം ഓർക്കണം.

വിക്ടോറിയൻ സമൂഹം ലൈംഗികതയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാനേ തയ്യാറായിരുന്നില്ല.

ഫോയ്‌ഡ് ആദ്യമായി മനുഷ്യന്റെ ലൈംഗികതയെ നാണക്കേടിന്റെ വിഷയമല്ല, പഠനത്തിന്റെ വിഷയമാക്കി.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ നിഗമനങ്ങളും ഇന്നത്തെ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അതേരീതിയിൽ ശരിയായിരുന്നില്ല. പക്ഷേ അദ്ദേഹം തുറന്ന വാതിൽ പിന്നീട് അനേകം ഗവേഷകർ വികസിപ്പിച്ചു.

വിമർശനം 3:

"അദ്ദേഹം സ്ത്രീകളെ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കി."

ഇതും ഗൗരവമുള്ള വിമർശനമാണ്.

"Penis envy" പോലുള്ള ആശയങ്ങൾ ഇന്ന് വ്യാപകമായി തള്ളിക്കളയപ്പെടുന്നു.

സ്ത്രീവാദ മനഃശാസ്ത്രം ഫോയ്‌ഡിന്റെ പല നിലപാടുകളെയും ശക്തമായി വിമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ വിമർശനം ന്യായമാണ്.

എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് അബോധമനസ്സ്, ബാല്യാനുഭവങ്ങളുടെ സ്വാധീനം, പ്രതിരോധ സംവിധാനങ്ങൾ (defence mechanisms), സംസാരചികിത്സ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവനകൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല.

വിമർശനം 4:

"അദ്ദേഹം രോഗികളെ വളരെ കുറച്ചുപേരെ മാത്രം പഠിച്ചു."

അതെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിഗമനങ്ങൾ ചെറിയ കേസുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു.

ഇന്ന് നമുക്ക് ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളെ ഉൾപ്പെടുത്തി പഠനങ്ങൾ നടത്താം.

പക്ഷേ ഫോയ്‌ഡിന്റെ കാലത്ത് അത് അസാധ്യമായിരുന്നു.

വിമാനം കണ്ടുപിടിച്ച റൈറ്റ് സഹോദരന്മാരുടെ യന്ത്രം ഇന്നത്തെ ജെറ്റ് വിമാനത്തോട് താരതമ്യം ചെയ്ത് പരിഹസിക്കാമോ? ചരിത്രത്തിൽ ആദ്യപടി വച്ചവരെ അവരുടെ കാലത്തിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിലാണ് വിലയിരുത്തേണ്ടത്.

ഫോയ്‌ഡിന്റെ യഥാർത്ഥ പാരമ്പര്യം

ഇന്ന് പല മനഃശാസ്ത്രജ്ഞരും ഫോയ്‌ഡിന്റെ ഓരോ സിദ്ധാന്തവും പഠിപ്പിക്കണമെന്നില്ല.

എന്നാൽ അദ്ദേഹം ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് അവർക്ക് രക്ഷപ്പെടാനാകില്ല.

എന്തുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ ചില കാര്യങ്ങൾ മറക്കുന്നു? എന്തുകൊണ്ട് ബാല്യകാല മുറിവുകൾ ജീവിതം മുഴുവൻ പിന്തുടരുന്നു? എന്തുകൊണ്ട് നമുക്ക് തന്നെ നമ്മുടെ പ്രവൃത്തികളുടെ യഥാർത്ഥ കാരണം അറിയാറില്ല? എന്തുകൊണ്ട് മതം മനുഷ്യന് ഇത്രയും ശക്തമായ മാനസിക ആകർഷണമാകുന്നു?

ഈ ചോദ്യങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ മേശപ്പുറത്ത് കൊണ്ടുവന്ന മനുഷ്യനാണ് ഫോയ്‌ഡ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരങ്ങളിൽ പലതും തിരുത്തപ്പെട്ടു. ചിലത് തള്ളിക്കളയപ്പെട്ടു. മറ്റുചിലത് വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. പക്ഷേ, അദ്ദേഹം ഉയർത്തിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു.

അതാണ് മഹാനായ ചിന്തകന്റെ അടയാളം.

ഫോയ്‌ഡ് നമ്മോട് പറഞ്ഞ ഏറ്റവും വലിയ പാഠം 'മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിന് മുമ്പ്, സ്വന്തം മനസ്സിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ പഠിക്കണം' എന്നതാണ്.

ആ യാത്ര ഇന്നും അവസാനിച്ചിട്ടില്ല.

ഫ്രോയ്ഡിന്റെ "The Interpretation of Dreams" മലയാള പരിഭാഷ ഇപ്പോൾ ഇൻഡ്യൻ എതീസ്റ്റ് പബ്ലിഷേഴ്‌സിൽ കിട്ടും. ഈ ലിങ്കിൽ വിവരങ്ങൾ കിട്ടും. സ്വപ്നങ്ങളുടെ അപഗ്രഥനം.